Ο Ρίλκε για τη Μουσική...

     Όταν όμως η μουσική μιλάει, δεν απευθύνεται σ’  εμάς. Το ολοκληρωμένο μόρφωμα της τέχνης μας αγγίζει μόνο στον βαθμό που μας υπερβαίνει. Το ποίημα βγαίνει από μέσα μας, από μια πλευρά από την οποία βρισκόμαστε πάντοτε μακριά, και κατευθύνεται μέσα στη γλώσσα, τη γεμίζει με υπέροχο τρόπο, εξωθείται μέσα της στα όρια – όμως δεν προσπαθεί να μας υπερβεί. Τα χρώματα βρίσκουν διέξοδο στους πίνακες, κι εκεί όμως θυμίζουν ένα τοπίο πάνω από το οποίο μόλις έχει κάνει το πέρασμα της η βροχή·  και ο γλύπτης δεν κάνει τίποτε άλλο από το να προσπαθεί με τον πιο έξοχο τρόπο να δείξει στην πέτρα του πόσο παγιδευμένος είναι μέσα της. Η μουσική βρίσκεται ασύγκριτα πιο κοντά καθώς ξεχειλίζει γύρω μας, εμείς είμαστε μάλιστα αυτοί που στεκόμαστε στον δρόμο της, καθώς μας διαπερνά. Σαν να πρόκειται για έναν πιο υψηλό αέρα που ρουφάμε με τα πνευμόνια της ψυχής μας και μεταγγίζει μια άλλη ομάδα αίματος στο κυκλοφορικό μας σύστημα. Όμως τι είναι αυτό που την κάνει να φεύγει μακριά μας; Τι είναι αυτό που την κάνει να μας αγνοεί; Και τι είναι αυτό που τη διώχνει μακριά μας και δεν μπορούμε να το πιάσουμε, κι όλο το χάνουμε;

Ένα βράδυ πριν από μερικές μέρες, καθώς ξεφύλλιζα ένα κατάλογο του Πράδο με πίνακες του Γκρέκο – επρόκειτο για τη Σταύρωση – προσπαθούσα να αποκρυπτογραφήσω αυτό που είχα σημειώσει πριν από πολύ καιρό με μολύβι δίπλα στο κείμενο που συνόδευε την εικόνα· τόσο συνεπαρμένος ήμουν τότε, που έγραφα χωρίς να βλέπω. Και η λέξη η λέξη που διάβασα ήταν: μουσική.

Δες μπροστά από τον μαυρισμένο ουρανό τον σταυρό με την χλωμή λυγερή φλόγα του κορμιού Του, και από πάνω την επιγραφή, πιο μεγάλη απ’  ό,τι συνήθως, σαν να επρόκειτο για τη σύνοψη των ατελείωτων παθών του. Αριστερά και δεξιά, η Μαρία και ο Ιωάννης στέκονται εκεί, στην κατεύθυνση ενός πόνου που έχει ανοίξει για πάντα, ανήμπορου για κάτι παραπάνω – μόνο στη Μαγδαληνή που βλέπει το αίμα να τρέχει από την πληγή των καρφωμένων ποδιών του φανερώνεται η ζέση του πάθους. Πεσμένη στα γόνατα, θέλει να κρατήσει στις παλάμες της το αίμα που τρέχει πάνω στον σταυρό ακουμπώντας το ένα χέρι κάτω από τα πόδια του και το άλλο χαμηλά στη βάση του. Θέλει να είναι η πρώτη και η τελευταία που θα το αγγίξει, όμως δεν το κατορθώνει. Και πόσο αναστατωμένη κι ανήμπορη κοιτάζει μέσα από τις μαυρισμένες φλόγες του αγέρα – το βλέπει να τρέχει από την πληγή στο στήθος και τις ματωμένες παλάμες; Δεν βλέπει τίποτε άλλο εκτός από το αίμα του. Και όμως από το πλάι έρχεται ένας άγγελος να τη βοηθήσει – δυο άγγελοι σχηματίζουν δυο χλωμά χέρια στον θόλο της νύχτας και μένουν μετέωροι για να αγκαλιάσουν συνεπαρμένοι το αίμα και να το πιάσουν σαν να ήταν μουσική.

Δες, αυτήν εδώ την πρόταση είδα να σχηματίζεται πίσω από αυτές τις μισοσβησμένες λέξεις που είχα γράψει πριν από έναν χρόνο – και τώρα που τη διαβάζω (διάβασέ την πάλι, διάβασέ την, πες:) δεν είναι στ’  αλήθεια η μουσική όπως το αίμα αυτό; - Μάγδα, αναρωτήθηκες ποτέ αν υπήρξαν στιγμές που θέλησες να την κρατήσεις σφιχτά με την καρδιά σου αλλά δεν μπορούσες; Θα τα είχες άραγε καταφέρει εάν δεν υπήρχαν οι άγγελοι που τη φέρνουν κάτω στη γη; (…)

Κείμενα για τη Μουσική

μετάφραση: Μάριος Περράκης

εκδόσεις Περισπωμένη

Ράινερ Μαρία Ρίλκε, από τα Eπτά Φαλλικά Ποιήματα

.... ενώ ο Δημήτρης Καραμανώλης παίζει Σκαρλάτι....


V
Πόσο μας έκανε λεπτούς ο αχανής ο χώρος!
Και ξαφνικά έρχονται στο νου όλες οι υπερβολές.
Τώρα μεσ’ απ’ την άηχη σήτα των φιλιών
στάζουν πικρής ουσίας η αλόη και τ’ αψέντι.

Πόσο πολλοί είμαστε! Απ’ το κορμί μου ανασηκώνει
δέντρο καινούργιο το ξέχειλο στέμμα
και καθώς έρχεται προς εσέ, ψηλώνει συνεχώς•
γιατί κοίτα, τι θα ήταν δίχως το θέρος
που αναδεύεται στα σπλάχνα σου;
Εσύ είσαι ή εγώ που προσφέρουμε τόση ηδονή;
Ποιος μπορεί να το πει αφού παραπατούμε ζαλισμένοι;
Μπορεί να στέκει μια λαγγεμένη στήλη στο δωμάτιο
που συγκρατεί το θόλο, μα καταρρέει αργά αργά.

Έξι Ευρωπαίοι ποιητές

Μετάφραση Αλέξανδρος Ίσαρης

εκδόσεις Gutenberg

RAINER MARIA RILKE, από τη Δεύτερη Ελεγεία του Ντουίνο

(...)
Εραστές που χορταίνετε ο ένας τον άλλον, εσάς θα ρωτήσω να μάθω
για μας. Αδράχνετε ο ένας τον άλλον, μα έχετε απόδειξη; Δείτε,
συμβαίνει καμιά φορά το ένα μου χέρι να νιώσει το άλλο ή
κουρασμένο να γείρει εντός τους το πρόσωπο. Αυτό μου δίνει λιγάκι
συναίσθηση. Μα ποιος θα τολμούσε σ'  αυτό ν'  αρκεστεί
για να υπάρξει; Όμως εσάς, που στου άλλου τη μέθη βλασταίνετε
ώσπου αποκαμωμένος σας εκλιπαρεί: όχι άλλο  -· που σαν τις καλές τις
χρονιές για τον τρύγο, καρπός ολοένα πιο πλούσιος ο ένας στο άλλου
τα χέρια βαραίνει· που σβήνετε, κάποτε, μόνο καθώς σας καταλύει
ο άλλος κερδίζοντας: εσάς θα ρωτήσω να μάθω για μας. Ξέρω,
αγγίζεστε τόσο μακάρια γιατί της αγάπης το χάδι κρατεί,
γιατί δεν χάνεται ο τόπος που εσείς, τρυφεροί, τον σκεπάζετε·
γιατί διαισθάνεστε εκεί την απόλυτη διάρκεια. Έτσι, σχεδόν με
τ'  αγκάλιασμα, υπόσχεστε ο ένας στον άλλον την αιωνιότητα.
Μόλις ωστόσο περάσει των πρώτων βλεμμάτων το σάστισμα, ο καημός
στο παράθυρο, η βόλτα η πρώτη στον κήπο μαζί, μια φορά: εραστές,
είστε κατόπιν το ίδιο σαν πρώτα: Όταν σηκώνετε ο ένας τον άλλον
ως τα χείλη κι αρχίζετε -: πιοτό στο πιοτό: ω πώς ο πότης
παράξενα τότε αποσπάται απ'  την πράξη της πόσης.

Δεν σας εξέπληξε, στις αττικές επιτύμβιες στήλες πόσο φαντάζει
προσεχτική η ανθρώπινη χειρονομία; Έρωτας και χωρισμός,
τόσο ελαφρείς, σάμπως φτιαγμένοι από άλλο υλικό από ό,τι
εμείς. Θυμηθείτε τα χέρια, πώς ησυχάζουν αβίαστα, μόλο που
σφύζει η δύναμη μες στον κορμό. Εκείνοι οι συγκρατημένοι το γνώριζαν:
ως εκεί φτάνουμε, τούτο μας δόθηκε, έτσι ν'  αγγίζουμε
ο ένας τον άλλο· από ψηλά οι θεοί μας πιέζουν,
πιο δυνατοί. Όμως αυτό είναι υπόθεση των θεών.

Μακάρι κι εμείς ένα κομμάτι γης να βρίσκαμε ανθρώπινο,
ένα μικρό καθαρό, διατηρημένο, μια δική μας σπιθαμή
χώμα καρποφόρο ανάμεσα στον ποταμό και στον βράχο.
Γιατί η καρδιά μας η ίδια, όπως κι εκείνους, μας ξεπερνά.
Και πια δεν μπορούμε να τη ζήσουμε σε απεικονίσεις που
την απαλύνουν, ούτε σε σώματα θεϊκά , όπου το μέγεθος τη μετριάζει.

από τις Ελεγείες του Ντουίνο

μετάφραση Μαρία Τόπαλη

εκδόσεις Πατάκη

RAINER MARIA RILKE, απόσπασμα από την Τρίτη Ελεγεία του Ντουίνο

(...)
Πώς αφηνόταν - Αγαπούσε
Τ'  άγριο αγαπούσε εντός του, τον μέσα του κόσμο,
το δάσος εκείνο τ' αρχέγονο, που στη βουβή του κατάρρευση
πράσινη φέγγει η καρδιά.
Αγαπούσε. Την άφησε πίσω, 
πήγε πέρα απ'  τη δική του τη ρίζα, σε πηγή τρομερή,
όπου η μικρή γέννηση του ήταν κιόλας ξεπερασμένη.
Αγαπώντας
κατέβηκε μες στο παλιότερο αίμα, μες στα φαράγγια, εκεί όπου
κείτονταν το Τρομερό, χορτάτο ακόμα απ'  τους πατέρες.
Κι ό,τι φρικτό τον γνωρίζει, του κλείνει το μάτι, μοιάζει συνένοχο.
Ναι, χαμογέλασε το Τερατώδες... Εσύ, μητέρα,  σπάνια 
είχες χαμογελάσει τόσο τρυφερά. Έτσι που του χαμογέλασε,
πώς να μην τ'  αγαπήσει; Πριν από σένα τ'  αγάπησε, αφού
κι όταν μέσα σου ήδη βρισκόταν, ήταν κι αυτό, διαλυμένο
μες στο νερό της κοιλιάς που κάνει ελαφρύ τον βλαστό.

Βλέπεις, εμείς, δεν αγαπάμε όπως τα άνθη, έχοντας
πίσω μία μονάχα χρονιά· σαν αγαπήσουμε, μας ανεβαίνει
στα μπράτσα χυμός προαιώνιος. Κορίτσι, 
τούτο: ότι εμείς αγαπούσαμε εντός μας, όχι το ένα, το μελλοντικό παρά
το άπειρα ζέον· όχι το ένα, το μόνο παιδί,
παρά τους πατέρες, που σαν ερείπια βουνού
απόκεινται μέσα μας· και την κοίτη, ξερή,
των μανάδων τού άλλοτε - κι όλο το
άηχο τοπίο, κάτω απ'  τη συννεφιά ή
τη διαύγεια της Ειμαρμένης-: τούτο, κορίτσι, ήρθε πριν από σένα.

Τρίτη Ελεγεία, 

από τις Ελεγείες του Ντούινο

μετάφραση Μαρία Τοπαλη

εκδόσεις Πατάκη

Ο Ρίλκε για τη Μοναξιά και τον Έρωτα

Αγαπητέ μου κύριε Kappus,

Δε θα ΄θελα να μείνετε χωρίς ένα χαιρετισμό από μέρους μου, τώρα που ΄ρχονται Χριστούγεννα και που ανάμεσα στη γιορτερή ατμόσφιρα, η μοναξιά σας θα σας φαίνεται πιο βαριά από άλλοτε. Αν όμως, κείνες τις ώρες, νιώσετε πως η μοναξιά σας είναι μεγάλη, χαρείτε τότε: γιατί (αναρωτηθείτε μόνος σας) τι νόημα θα ΄χε μια μοναξιά που δε θα ΄ταν αληθινά μεγάλη; Μονάχα μια μοναξιά υπάρχει, κι είναι μεγάλη και βαραίνει πολύ στους ώμους μας. Για όλους, σχεδόν, έρχονται ώρες που θα τις αντάλλαζαν πρόθυμα με οποιονδήποτε "συγχρωτισμό" - και τον πιο κοινότοπο ακόμα, και τον πιο φτηνό - ή με μιαν επιφανειακή ασήμαντη ομοφωνία με τον "πρώτο τυχόντα", τον πιο ανάξιο... Μπορεί όμως, τις ώρες ίσα - ίσα τούτες, ν'  αξαίνει και να μεστώνει η Μοναξιά· 

 (...)

Μην αφήσετε να σας κυριέψει στη μοναξιά σας ανησυχία και ταραχή, επειδή νιώθετε μέσα σας έναν αόριστο πόθο να ξεφύγετε απ'  τη μόνωσή σας. Ίσα - ίσα, αυτός ο πόθος - αν τον μεταχειριστείτε γαλήνια και στοχαστικά, σα μέσο για κάποιο σκοπό - θα σας βοηθήσει ν'  απλώσετε τη μοναξιά σας σε πιο πλούσιο και πιο πλατύ χώρο. Οι άνθρωποι έχουν βρει για το κάθε τι την ευκολότερη (συμβατική) λύση, την ευκολότερη απ' όλες τις εύκολες λύσεις. Είναι, ωστόσο, φανερό πως πρέπει να στεκόμαστε στο Δύσκολο·  κάθε ζωντανή ύπαρξη σ' αυτό στέκεται. Το κάθε τι στη φύση αξαίνει κι αμύνεται" κατά το δικό του τρόπο· από μέσα του ξεπηδάει μια ατομικότητα ολότελα δική του, που μάχεται να μείνει δική του με κάθε μέσο κι ενάντια σ'  όλα τα εμπόδια. Λίγα πράματα ξέρουμε· όμως,  για το ότι πρέπει να στεκόμαστε στο Δύσκολο, θα ΄μαστε πάντα σίγουροι. Είναι γόνιμη η μοναξιά, επειδή είναι δύσκολη. Ένας παραπάνω λόγος για να επιχειρήσουμε κάτι,  πρέπει να ΄ναι η δυσκολία που το κάτι αυτό παρουσιάζει.

Γόνιμος είναι ο έρωτας: επειδή κι ο έρωτας είναι δύσκολος. Έρωτας του ανθρώπου για τον άνθρωπο: ίσως αυτό να ΄ναι το δυσκολότερο απ'  όσα μας έταξεν η μοίρα, το πιο απόμακρο, η τελευταία δοκιμασία, το έργο που όλα τ'  άλλα δεν είναι παρά προετοιμασία και προπαρασκευή του. Γι'  αυτό και οι νέοι - που είναι "αρχάριοι" στο κάθε τι - δεν ξέρουν ακόμα ν'  αγαπούν: πρέπει να διδαχτούν τον έρωτα. Με όλο τους το είναι, με όλες τους τις δυνάμεις συμμαζεμένες γύρω στην ερημική φοβισμένη καρδιά τους, που οι χτύποι της ψηλώνουν ολοένα, πρέπει να μάθουν ν'  αγαπούν. Ο καιρός όμως της μαθητείας είναι πάντα καιρός μακρόχρονου 'εγκλεισμού". Έτσι, είναι, για πολύν καιρό, κι ο έρωτας: μοναξιά, ολοένα και πιο΄έντονη και πιο βαθιά μόνωση. Έρωτας δε θα πει ν'  ανοίγεσαι ευθύς, να δίνεσαι, να ενώνεσαι με κάποιον Άλλον (τι θα ήταν, άλλωστε, η ένωση δυο όντων ακαθόριστων ακόμα, ατελείωτων, ανοργάνωτων; )· είναι μια σπάνια ευκαιρία για να ωριμάσεις, ν'  αποχτήσεις μιαν υπόσταση δική σου, να γίνεις εσύ ένας ολόκληρος Κόσμος, για χάρη κάποιου άλλου, αγαπημένου προσώπου·  είναι μια υψηλή, ακράτητη αξίωση, που σε χρίζει εκλεκτό της και σε σπρώχνει προς τ'  απέραντα πλάτη. Μόνο έτσι θα ΄πρεπε να μεταχειρίζονται οι νέοι τον έρωτά τους: σαν ένα καθήκον που τους υποχρεώνει να εργάζονται αδιάκοπα στο μέσα τους κόσμο ("ν' ακρομάζονται και να σφυροκοπάνε νύχτα - μέρα"). Δεν είναι ακόμα ώριμοι για το δόσιμο του εαυτού τους για την εγκατάλειψη και το σβήσιμό τους μέσα σ'  ένα άλλο άτομο, για οποιοδήποτε τρόπο Ένωσης. (Πρέπει πρώτα και για πολύν καιρό, να μαζεύουν και να θησαυρίζουν ολοένα.) Η Ένωση αυτή, το δόσιμο αυτό, είναι το στερνό σκαλοπάτι·  ίσως η ανθρώπινη ζωή να μη μπορεί ακόμα να το χωρέσει.

(...)

Στο δρόμο του Έρωτα (όπως και στο δρόμο του Θανάτου, που είναι δύσκολος κι αυτός) δε θα βρεις - άμα τον αντικρύζεις σοβαρά - κανένα φως, καμιάν απόκριση, ούτε σημάδι, ούτε χαραγμένο δρόμο, για να σε βοηθήσουν. Και για τα δυο τούτα καθήκοντα, που κρατάμε κρυμμένα μέσα μας και τα παραδίνουμε στους άλλους χωρίς να φωτίσουμε το μυστικό τους, δεν υπάρχουν γενικοί κανόνες. Όσο όμως αποζητάμε τη μοναξιά στη ζωή μας, τόσο περισσότερο ζυγώνουμε το μεγάλο νόημα του έρωτα και του θανάτου. Οι απαιτήσεις που, τραχύς και δύσκολος, ο έρωτας έχει απ'  τη ζωή μας σ'  όλη της την πορεία, είναι πάρα πολύ βαριές, κι εμείς, στα πρώτα μας βήματα, είμαστε πολύ αδύναμοι μπροστά τους. Αν όμως σταθούμε καρτερικοί και δεχτούμε τον έρωτα αυτόν σαν τραχιά μαθητεία - αντίς να χανόμαστε σ'  όλα κείνα τα εύκολα και κούφια παιχνίδια, που επινόησε ο άνθρωπος για να μην αντικρύζει κατάματα τη βαθύτατη σοβαρότητα της ζωή; - ίσως τότε, κείνοι που θα ΄ρθουν καιρό έπειτα από μας, να νιώσουν μια κάποια πρόοδο κι ένα ξαλάφρωμα·  και θα ΄ταν σημαντικό τούτο.

"Γράμματα σ'  ένα νέο ποιητή"

μετάφραση: Μάριος Πλωρίτης

εκδόσεις Ίκαρος

ο Ρίλκε για τη Γυναίκα

(...)

Η Νέα Κοπέλα κι η Γυναίκα στην καινούργια τους, την ατομική τους εξελικτική πορεία, μονάχα για λίγον καιρό θ'  αντιγράφουν τις αντρικές συνήθειες, καλές και κακές, μονάχα για λίγον καιρό θα μαϊμουδίζουν τ' αντρικά επαγγέλματα. Άμα περάσει η αβεβαιότητα των μεταβατικών αυτών περιόδων, τότε θ'  αποφανεί πως οι γυναίκες διάβηκαν απ'  όλα αυτά τα (συχνά γελοία) μασκαρέματα, μόνο και μόνο για να ξεπλύνουν την εσώτατη ύπαρξή τους απ'  τις παραμορφωτικές επιδράσεις του άλλου φύλου. Οι γυναίκες - που μέσα τους κατοικεί μια ζωή πιο αυθόρμητη, πιο γόνιμη, γεμάτη από περισσότερη εμπιστοσύνη - είναι, σίγουρα, πιο ώριμες, πιο "ανθρώπινες" απ'  τον άντρα - το φαντασμένο κι ανυπόμονον αρσενικό, που καταφρονάει ό,τι νομίζει πως αγαπάει, επειδή δε γνώρισε ποτέ την τραχιά καρποφορία των σπλάχνων, που θα του ξάνοιγε (όπως στη γυναίκα) τα μυστικά βάθη της ζωής. Αυτή η "ανθρωπιά" της γυναίκας, ωριμασμένη μέσα στον πόνο και την καταφρόνια, θα βγει στο φως της μέρας, όταν η γυναίκα λυτρωθεί απ'  τις κοινωνικές συμβατικότητες, όπου την καταδικάζει η αποκλειστικά θηλυκή υπόστασή της. Κι οι άντρες, που δε νιώθουν ακόμα σήμερα πως η ώρα αυτή ζυγώνει, θα ξαφνιαστούν με τον ερχομό της και θα νικηθούν. Δεν αργεί η μέρα (σίγουρα σημάδια το μαρτυράνε κιόλας, προπάντων στις χώρες του βορρά) δεν αργεί η μέρα που η Νέα Κοπέλα θα υπάρξει, η Γυναίκα θα υπάρξει΄ που οι λέξεις "νέα κοπέλα" και "γυναίκα" δε θα σημαίνουν πια μονάχα το αντίθετο του αρσενικού, μα κάτι ξεχωριστό, που θα ΄χει δική του αξία και υπόσταση, κάτι που δε θα ΄ναι απλό συμπλήρωμα άλλου, μα ολοκληρωμένη μορφή της ζωής και της ύπαρξης -: η γυναίκα - γνήσιος άνθρωπος.

Αυτή η πρόοδος (ενάντια στη θέληση του άντρα, που θα μείνει, στην αρχή, πίσω) θα μεταμορφώσει ριζικά την ερωτική ζωή, πλημμυρισμένην από τόσες πλάνες σήμερα: ο έρωτας δε θα ΄ναι πια σχέση άντρα με γυναίκα, αλλά Ανθρώπου με Άνθρωπο΄ θα στέκει πιο κοντά στην ανθρώπινη φύση (γεμάτος άπειρη απαλότητα και σεβασμό, καλός και καθάριος σε όλα κείνα που σμίγει και χωρίζει). Θα ΄ναι ο έρωτας που προετοιμάζουμε με αγωνία και μόχθο: δυο Μοναχικοί Άνθρωποι, που θα προστατεύουν, θα συμπληρώνουν, θα περιορίζουν και θα σέβονται ο ένας τον άλλον.

Και τούτο ακόμα: μη νομίσετε πως χάθηκε ο μεγάλος έρωτας που σας κυρίεψε κάποτε στα εφηβικά σας χρόνια΄ δε μέστωσαν, τότε, εντός σας τρανοί κι ευγενικοί πόθοι και σχέδια που, σήμερα ακόμα, τροφοδοτούν τη ζωή σας; Πιστεύω πως αυτός ο έρωτας μένει έτσι άφθαρτος και δυνατός μέσα στη θύμησή μας, επειδή στάθηκε η πρώτη βαθιά μόνωση, ο πρώτος εσώτερος μόχθος που κάνατε στη ζωή σας.

Σας εύχομαι κάθε καλό, αγαπητέ κύριε Kappus.

Δικός σας

RAINER MARIA RILKE

από τα "Γράμματα σ'  ένα νέο ποιητή"

μετάφραση Μάριου Πλωρίτη

εκδόσεις ΙΚΑΡΟΣ